U NAS
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
PISMO ODDZIAŁU DOLNOŚLĄSKIEGO
KATOLICKIEGO STOWARZYSZENIA „CIVITAS CHRISTIANA”
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Nr 7(42) * Rok (VIII) 2001 * lipiec - sierpień
______________________________________________________________________________
Czy Europa
chce i może być zjednoczona?
Na początku mojego
wystąpienia muszę pokusić się o kilka słów wyjaśnienia. Dlaczego w ogóle
stawiać kwestię chcenia lub niechcenia jednoczenia się Europy i dlaczego
miałaby ona móc lub nie móc dokonać swej integracji? Można by to wyrazić
krócej: czy Europa potrafi być zjednoczona?
Na wstępie zastanówmy się
ogólnie nad tym, czym jest Europa, a tym samym, kto to jest Europejczyk? W pewnym
polskim przedwojennym opracowaniu historycznym wśród podziękowań, jakie autor
składa na ręce różnych osób pomocnych mu w jego pracy, znajdujemy również słowa
wdzięczności pod adresem Romana Dmowskiego, którego ów autor nazywa „Wielkim
Europejczykiem”[1]. Dla mniej
zorientowanych dodam, że Dmowski to przywódca polskiego obozu narodowego, o
obliczu katolickim i konserwatywnym - w rozumieniu zasad, gdyż od konserwatyzmu
instytucjonalnego Dmowski stanowczo się odcinał. Do dziś dnia ludzie uważający
się za jego spadkobierców postrzegani są jako eurosceptycy i najogólniej rzecz
biorąc z dużą rezerwą odnoszą się do Unii Europejskiej, co nie oznacza, że
wszyscy są przeciwni wchodzeniu Polski w jej struktury. Niemniej jednak w
środowiskach politycznych nie określa się ich bynajmniej jako „europejczyków”,
a raczej różnymi pejoratywnymi pojęciami. Co to oznacza? Przede wszystkim to,
że słowo „europejczyk” zostało zawłaszczone dla określenia ludzi związanych
jednoznacznie z ideą Unii Europejskiej, i to przyjmujących ją raczej
bezkrytycznie. W tym sensie nie ma mowy o europejskiej kulturze i jej wielkim
dziedzictwie myślowym, lecz o konkretnej myśli politycznej.
Kim więc jest europejczyk w
moim rozumieniu. Nie można tu dopuścić się uproszczenia w drugą stronę i mianem
tym określać wszystkich mieszkańców Europy, gdyż w odniesieniu do wielu z nich
nie można mówić iż, są spadkobiercami europejskiego dziedzictwa kulturowego, a
nawet nie chcieliby z tym dziedzictwem być związani. W naszych rozważaniach o
europejskiej wspólnocie ducha nie możemy pojęcia Europy rozumieć geograficznie
jako kontynentu. Przyjmijmy, że częścią Europy nie jest np.: Kazachstan, który
bez wątpienia jakąś część swego terytorium na naszym kontynencie posiada. Jest
to jednak przykład stosunkowo abstrakcyjny, gdyż kraj ten nie ubiega się na
razie o przynależność do struktur europejskich. W rozważaniach o tym, czym jest
Europa lepiej służyć nam może przykład kraju znacznie bliższego Zachodowi i
związanemu z nim przez długie lata np. przez fakt przynależenia do NATO. Chodzi
mi mianowicie o Turcję, dla której priorytetem od lat osiemdziesiątych było
członkostwo w Unii Europejskiej. Z formalną prośbą w tej sprawie kraj ten
wystąpił w roku 1987, by w 1989 r. dowiedzieć się, że jej podanie nie będzie
rozpatrzone przed rokiem 1994. Samuel Huntington, amerykański politolog, pisze
w tej sprawie, iż „w 1994 roku Unia
przychylnie rozpatrzyła wnioski Austrii, Finlandii, Szwecji i Norwegii. Z dużym
prawdopodobieństwem przewidywano, że w najbliższych latach ten sam los spotka
wnioski Polski, Węgier i Republiki Czeskiej, następnie zaś być może Słowenii,
Słowacji i republik nadbałtyckich. /.../. Dlaczego Turcję tak zignorowano,
dlaczego zawsze przypada jej miejsce na samym końcu kolejki? Europejscy
oficjale w publicznych wypowiedziach wskazują na niski stopień gospodarczego
rozwoju i nie dorównujące skandynawskim standardom poszanowanie praw człowieka.
W prywatnych rozmowach zarówno Europejczycy, jak i Turcy zgodnie twierdzą, że
prawdziwą przyczyną jest silny opór ze strony Grecji oraz, co istotniejsze,
fakt, że Turcja jest krajem muzułmańskim. Krajom europejskim nie uśmiecha się
perspektywa otwarcia granic przed imigracją z 60 milionowego muzułmańskiego
państwa, gdzie panuje wysokie bezrobocie. Co nawet bardziej znamienne, mają
poczucie, że pod względem kulturowym Turcy nie należą do Europy. Kwestia praw
człowieka, jak stwierdził w 1992 roku prezydent Ozal, to sztucznie wymyślona
przyczyna niedopuszczenia Turcji do Wspólnoty Europejskiej. Prawdziwy powód
jest taki, że my jesteśmy muzułmanami a oni chrześcijanami.”[2].
Oczywiście nie można do
końca zgodzić się z prezydentem Turcji, co do praw człowieka, gdyż nie stanowią
one żadnego sztucznego problemu, lecz są istotną częścią europejskiej
tożsamości. Niemniej reszta wydaje się być w jakimś stopniu słuszna. Europa od
dwóch tysięcy lat jest budowana na jakimś ładzie moralnym, który jest zupełnie
odmienny od tego, na czym zbudowany jest porządek w Turcji. I prawdopodobnie
nie da się tu wiele zmienić metodami nakazowo-administracyjnymi. Tak jak
próbował to właśnie w Turcji uczynić Kemal Pasza po I wojnie światowej.
Usiłował on wyrwać Turków z ich dotychczasowych obyczajów, struktur i wartości
i dokonać gwałtownej westernizacji. Turcja po ponad 80 latach takiej polityki
nadal pozostała sobą. Na przykładzie tego kraju widzimy, że mamy do czynienia z
dwoma cywilizacjami, których pogodzenie w ramach jednego organizmu skończyłoby
się niedobrze, gdyż jak stwierdził wybitny polski myśliciel i historyk, Feliks
Koneczny: „Pomiędzy cywilizacjami nie ma
syntez i być nie może, mogą być tylko trujące mieszanki”.[3]
Kluczem do zrozumienia jedności Europy wydaje się być właśnie słowo
„cywilizacja”, które tenże cytowany myśliciel zdefiniował jako „metodę ustroju życia zbiorowego”[4].
Europa dysponuje taką właśnie metodą, która wykształciła się pod wpływem Rzymu
i zachodniego chrześcijaństwa.[5]
Nie należy tu zapominać, że duże znaczenie dla tej cywilizacji „miało uratowanie przez Kościół nauki
starożytnej i oparcie filozofii katolickiej na klasycznej filozofii greckiej -
przede wszystkim na Arystotelesie i Platonie”.[6]
Zasadniczą cechą tej cywilizacji jest personalizm, dążenie do „poczucia osobistej odpowiedzialności”, troska o zdrowie jako fragment
życia publicznego, produkcja jako podstawa dobrobytu. Dla cywilizacji
łacińskiej „pomostem między bytem
materialnym a duchowym jest sztuka”, z kolei wyrażane przez nią piękno „ma służyć za szatę i narzędzie dla piękna
duchowego, czyli dla dobra moralnego, celem zaś nauki w tej cywilizacji ma być
poznanie prawdy. Inną widoczną dziś cechą tej cywilizacji jest również jawne
roztrząsanie spraw społecznych i państwowych”. Inną cechą tej cywilizacji
jest przyjęcie etyki katolickiej za swoją, gdyż cywilizacja ta jest „córą Kościoła”. W opinii Konecznego
zwalczanie etyki katolickiej jest czynnością zwróconą „przeciw cywilizacji łacińskiej. /.../ wobec
postulatów moralności muszą ustępować inne kategorie bytu”. Wymagania etyczne odnoszą się
zarówno do życia prywatnego jak i publicznego.[7]
Większość tych postulatów cywilizacyjnych, w różnym stopniu realizowanych w
historii Europy przenoszona była przez dzieje głównie przez myśl Kościoła
Rzymskiego, który przez długie wieki był jedyną instytucją obejmującą swym
wpływem całą wspólnotę europejską, a przynajmniej jej część zachodnią, najbardziej
zainteresowaną spuścizną po Cesarstwie Zachodnio-Rzymskim. Papież Jan Paweł II
w czasie swego słynnego przemówienia w Polskim Parlamencie 11.06.1999 r.
dokonał takiej skrótowej oceny wkładu Kościoła w dzieje i oblicze Europy.
Powiedział wówczas m.in.: „pielgrzymując
po ścieżkach czasu, Kościół właśnie z naszym kontynentem związał swą misję tak
ściśle jak z żadnym innym. Duchowe oblicze Europy, kształtowało się dzięki
wysiłkowi wielkich misjonarzy i dzięki świadectwu męczenników. Kształtowano je w
świątyniach wznoszono z wielkim poświęceniem i w ośrodkach życia
kontemplacyjnego, kształtowano je oczywiście w humanistycznym posłaniu
uniwersytetów. Kościół powołany do troski o duchowy wzrost człowieka jako
istoty społecznej, wnosił w Europejską kulturę jednolity zbiór wartości. Zawsze
trwał w przekonaniu, że autentyczna polityka kulturalna powinna ujmować
człowieka w jego całości, to znaczy we wszystkich jego wymiarach osobowych -
bez pomijania wymiaru etycznego i religijnego. Jakże uboga pozostałaby kultura
europejska, gdyby zabrakło w niej chrześcijańskiej inspiracji! Dlatego Kościół
przestrzega przed redukowaniem wizji zjednoczonej Europy wyłącznie do jej
aspektów ekonomicznych, politycznych oraz przed bezkrytycznym stosunkiem do
konsumpcyjnego modelu życia. Nową jedność Europy, jeśli chcemy by była ona
trwała, winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś
ukształtowały, z uwzględnieniem bogactwa i różnorodności kultur i tradycji
poszczególnych narodów. Ma to być bowiem Wielka Europejska Wspólnota Ducha”.[8]
Wypowiedź ta wpisuje się w
cały szereg innych enuncjacji papieskich dotyczących Europy, utrzymanych mniej
więcej w tym duchu. Zawiera ona cały szereg myśli, które wydają się być
niezwykle istotne dla uzmysłowienia sobie własnych korzeni oraz znalezienia
dróg postępowania dziś. Przede wszystkim Ojciec Święty jednoznacznie odwołuje
się do dziedzictwa duchowego i kulturalnego Europy, który trzeba uwzględnić,
przy konstruowaniu także wizji politycznych. Skoro mowa o kulturze, w cytowanym
akapicie znalazło się np. wspomnienie o uniwersytetach i ich wielkim dziele w
naszych dziejach. Jest to kolejny jakże wspaniały przykład na wspólnotę myśli
europejskiej, gdyż „duchowy rozwój Europy
nastąpił dokładnie w ślad za rozwojem uniwersytetów. Co więcej można mówić o
ekspansji uniwersytetów z Europy na świat. Uniwersytet z całą pewnością należy
do bogactwa faktów historycznych stanowiących i konstytuujących Europę.
Uniwersytety pojawiły się wyłącznie w chrześcijańskiej epoce europejskiej
kultury, ponieważ chrześcijańska wizja człowieka jako istoty rozumnej w pełni
usprawiedliwia istnienie wolnej instytucji zajętej poszukiwaniem prawdy, i
która jako alma mater przyczyniła się do rozwoju osoby w prawdzie. Musimy
zauważyć, że przyswojenie sobie filozofii greckiej jak i chrystianizacja
tradycji greckiej oraz łacińskiej, przygotowały grunt dla założenia
uniwersytetów.”[9]
Z wszechnicami nauki wiąże się inny postulat ważny dla duchowej jedności Europy
- filozofia, której zadaniem ma być dążenie do prawdy, a która jest jednym z
filarów zdrowej cywilizacji. W dzisiejszych czasach, kiedy tyle się mówi o
integracji, musimy zdobyć się na pewne słowa prawdy, „że w naszym stuleciu znacznie więcej ludzi zostało zamordowanych przez
systemy polityczne oparte na fałszywej filozofii niż w jakiejkolwiek innej
epoce. Europa stoczyła się na poziom barbarzyństwa. Największe zbrodnie naszego
stulecia były planowane na zimno i były owocem filozoficznych, a raczej
sofistycznych idei Marksa i wielu innych. W imię tych idei usprawiedliwiano
mord milionów... Filozofia odgrywa decydującą rolę w życiu politycznym i
publicznym (...), ponieważ filozofia i cała atmosfera kultury w kraju wywiera
ogromny wpływ na ludzi. W różnych formach rasizmu, dyskryminacji pewnych grup
społecznych, w ustanowieniu praw broniących aborcji, eutanazji i w wielu innych
problemach, właśnie idee filozoficzne kosztowały życie większej ilości ludzi
niż jakiekolwiek pomyłki lekarskie”[10].
W naszych Europejskich realiach „zdrada
filozofii jest zdradą całej rzeczywistości”[11].
Już na podstawie uwag tu zawartych widać, jak wiele zadań czeka tych, którzy
chcą być europejczykami w pełnym tego słowa znaczeniu, i w związku z tym pragną
przywrócić na kontynencie zasadnicze wartości, leżące u podstaw jego wielkości,
a które ostatnio zdają się być zagrożone. Co do papieskiej wizji Europy, a
przede wszystkim faktu, że jego zdaniem nie należy jej ograniczyć tylko do
spraw ekonomicznych i politycznych, to podobne niebezpieczeństwo zostało
dostrzeżone także z zupełnie innej strony, co wydaje się bardzo wartościowe.
Otóż cytowany już Samuel Huntington pisze: „o
wiele poważniejsze od kwestii ekonomicznych i demograficznych są problemy
wynikające z upadku moralności, kulturowego samobójstwa i braku jedności
politycznej Zachodu”[12].
Można więc chyba pokusić się o stwierdzenie, że z redukcjonistyczną wizją
Europy nie zgadza się wielu rozsądnie na jej temat myślących ludzi. Jeszcze raz
powołam się tu na Papieża, który w 1991 roku do swych rodaków mówił w
kontekście Europy: „nie jest przywracaniem
wartości człowiekowi spychanie go do tego wszystkiego co zmysłowe, do tych
wszystkich rodzajów pożądania, do tych wszystkich ułatwień w dziedzinie
zmysłów, w dziedzinie życia seksualnego, w dziedzinie używania. Nie jest
dźwiganiem człowieka, nie jest miarą kultury, nie jest miarą europejskości, na
którą tak często powołują się niektórzy rzecznicy naszego ‘wejścia do Europy’.
Przede wszystkim my wcale nie musimy do niej wchodzić, bo my w niej jesteśmy.
Pierwszy premier II Rzeczypospolitej mówił to w Radzie Europejskiej w
Strasburgu: w jakiś sposób zawsze byliśmy i jesteśmy w Europie. Nie musimy do
niej wchodzić, ponieważ ją tworzyliśmy, i tworzyliśmy ją z większym trudem,
aniżeli ci, którym się przypisuje albo którzy sobie przypisują patent na
Europejskość, wyłączność.
A co ma być kryterium, co ma
być kryterium wolności? Na przykład wolność odbierania życia nie narodzonemu
dziecku?
Moi drodzy bracia i siostry, ja pragnę jako Biskup Rzymu zaprotestować
przeciwko takiemu klasyfikowaniu Europy, Europy Zachodniej. To obraża ten
wielki świat kultury, kultury chrześcijańskiej, z któregośmy czerpali i
któryśmy współtworzyli, współtworzyli także za cenę naszych cierpień.”[13] Tym cytatem przeszliśmy do
problemu, którego nie sposób nie poruszyć w tym miejscu, a odnosi się on do
relacji Polski z Europą i jej dziedzictwem kulturowym.
Już w początkach swej
państwowości Polska bardzo mocno związała się z łacińską częścią Europy, już
poprzez sam chrzest w roku 966. Późniejsze wydarzenia świadczą o coraz
mocniejszym związaniu się Polski z średniowieczną europejską „Civitas
Christiana”. Za przykład może tu posłużyć choćby postać Św. Wojciecha, patrona
Polski, „który był przez całe swoje życie
jej przyjacielem. Zajechał do Polski dopiero z początkiem roku 997. Przedtem
nigdy u nas nie był, ale obserwował postępowanie Mieszka I i Bolesława
Wielkiego, a widząc, że zgodne jest z wymaganiami moralności katolickiej
stosowanej w życiu publicznym, stał się miłośnikiem dynastii Piastowskiej.
Czechem był z rodu, ale z serca Polakiem. Uznawał i innym wykazywał, iż dobro
powszechne wymaga, żeby Polska była silna w Europie”.[14]
Ten uczony mąż średniowiecznej Europy, którego europejskości nikt nie
kwestionuje widział potrzebę istnienia katolickiej silnej Polski w Europie.
Stąd decydował się wyruszyć na dalsze misje, ewangelizować wschodnie połacie
kontynentu, gdzie zresztą wkrótce poniósł śmierć męczeńską.[15]
Jego pośmiertną jakby zasługą był słynny zjazd w Gnieźnie w roku 1000, na
którym obecny był sam cesarz Otton III, oraz ustanowienie tam metropolii
kościelnej[16]. Zjazd ten „był wynikiem jego starań o porozumienie
Słowian z Niemcami na podstawie równości i sprawiedliwości”.[17]
Niestety późniejsze czasy znają mniej przykładów na kontynuowanie takiej myśli
i takiej wizji Europy, na najwyższych szczeblach władzy. Niemniej np. myśl
naukowa i kultura rozwijała się na naszym kontynencie tak, jakby był on
jednością.
W Polsce nadal kultywowano i
rozwijano cywilizację łacińską, na drogę której nasz kraj wszedł przez akt
chrztu. Nie był to niekiedy proces łatwy, niekiedy dochodziło na tym tle do
sytuacji drastycznych, jak np. zabójstwo św. Stanisława przez króla Bolesława
Śmiałego, który sprzeciwiał się rozwojowi stosunków społecznych w duchu
europejskim.[18] Za
największe osiągnięcia polskiej myśli, czasów średniowiecza należy uznać dzieło
rozpoczęte przez Królową Jadwigę, a w sferze politycznej przez szkołę
polityczną panów krakowskich, chodzi mianowicie o ideę unii, którą Polska
tamtego czasu wypracowała i wprowadziła w życie najpierw względem pogańskiej
jeszcze Litwy, a potem innych pomniejszych ziem i państw, a której z
zaciekawieniem przyglądały się narody sąsiednie, np. Czesi. Zasada tej myśli
zawiera się w krótkim stwierdzeniu: „wolni z wolnymi, równi z równymi”.[19]9
Wydaje się, że rozwiązania ustrojowe tamtego czasu, oparte na samorządności
podmiotu państwa, za jaki wówczas uważano naród szlachecki, mogą być pomysłem
także na dziś.
Całkiem odrębne miejsce w
historii Europy należy się polskiemu myślicielowi Pawłowi Włodkowicowi, który w
początkach XV wieku na Soborze w Konstancji tocząc spór z Krzyżakami mówi: „nie
jest dopuszczalne zmuszać do wiary chrześcijańskiej pogan zbrojnie lub
przemocą, ponieważ ten sposób jest połączony z krzywdą bliźniego, a nie należy
czynić zła dla osiągnięcia dobra. Nowe zaś i niesłychane jest owe
kaznodziejstwo, które rózgami wymusza wiarę”[20]0.
Dziś słowa te wydają się być oczywistością, lecz wówczas były niemalże
deklaracją rewolucyjną, lecz co ciekawe Ojcowie soborowi uznali argumentację
Włodkowica, który w swych wypowiedziach nie odwoływał się przecież do niczego
innego, jak chrześcijańskiego personalizmu, a jednocześnie głosił naukę, którą
dziś określamy mianem praw człowieka. Idee te nazywane są czasem przez naszych
historyków polskim tolerancjonizmem, na nim właśnie oparte było funkcjonowanie
państwa polskiego do tzw. Potopu Szwedzkiego w XVII wieku. Idee te zakorzenione
w naszym narodzie świadczą o jego obecności w Europie. Świadczą o niej także
inne późniejsze wydarzenia związane z naszym krajem: Odsiecz Wiedeńska w roku 1683,
walki Polaków o niepodległość narodów Europy w wieku XIX, zgodnie z hasłem „Za Wolność Waszą i Naszą”, przy czym
słuszność polityczną niektórych z tych działań zostawmy na inną okazję. Czy
Polska literatura i sztuka, która będąc na zachodzie mało znana mimo wszystko
pozostaje świadectwem europejskości narodu polskiego?
Ta refleksja ma świadczyć o
słuszności stwierdzenia papieskiego, że my w Europie jesteśmy i to, w sensie
kulturowym już od tysiąca lat. Dzieje się tak także wtedy, kiedy Europa schodzi
ze swoich dziejowych torów, kiedy musimy być europejczykami wbrew niej.
W tym miejscu należy się
pewna dopowiedź, iż w różnych narodach Europejskich należy szukać wątków które
świadczyłyby o ich dorobku kulturalnym jaki chciałyby one wnieść do wspólnego
skarbca cywilizacji łacińskiej i to każdy winien robić na swój rachunek.
Tytułowe pytanie o możliwość
zjednoczenia Europy pozostaje wciąż otwarte, bowiem odpowiedź na nie, zależy od
nas samych, czy opowiemy się za zasadami cywilizacji łacińskiej czy za innymi wartościami,
lub czymś, co można nazwać antywartościami, a wówczas integracja nie ma sensu,
gdyż nie służy człowiekowi, a staje się bezdusznym biurokratycznym molochem,
żyjącym swoim życiem.
Stanowisko
Zarządu
Głównego Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”
wobec wyborów parlamentarnych 2001 r.
Warszawa, 26 czerwca 2001 r.
BLISKO
CHRYSTUSA, BLISKO CZŁOWIEKA...
Posoborowe dokumenty Urzędu
Nauczycielskiego Kościoła przypadają na czas dwóch pontyfikatów: Pawła VI
(trzeba tu wspomnieć zwłaszcza encykliki Populorum
Progressio z 1967 r. i Humane Vitae z
1968 r.) oraz Jana Pawła II. W dalszych rozważaniach skupimy się na dokumentach
ogłoszonych w czasie posługi obecnego Papieża. Zawierają one zresztą liczne
odniesienia do najważniejszych encyklik poprzednich dziesięcioleci. Rozwijają
zawarte tam nauczanie, poruszając jednocześnie nowe zagadnienia, aktualne dla
współczesnej rzeczywistości.
Redemptor Hominis to pierwsza, jakby
programowa encyklika Jana Pawła II. Ogłoszona została kilka miesięcy po jego
wyborze na Stolicę Piotrową, 4 marca 1979 r. Ojciec Święty podejmuje w niej
spuściznę najnowszej historii Kościoła i przedstawia priorytety swego
pontyfikatu (rozdz. I); określa podstawowe przesłanie, jakie chce przekazać
światu (rozdz. II), pochyla się nad problemami, z którymi dziś boryka się
ludzkość (rozdz. III) i wskazuje na misję, jaką wobec człowieka pełni Kościół
(rozdz. IV).
Przypomina najpierw, że Kościół zbliża się do historycznej chwili Wielkiego Jubileuszu – Jubileuszu, który ma odnowić w nas świadomość prawdy o Wcieleniu Syna Bożego. Podkreśla, że jako następca Piotra jest sługą tej właśnie kluczowej prawdy. U początku swej posługi, na progu nowego Tysiąclecia, swą myśl i serce kieruje ku Jezusowi Chrystusowi, Odkupicielowi człowieka (łac. Redemptor hominis). Podkreśla swą łączność z całą tradycją Stolicy Apostolskiej, nawiązując zwłaszcza do ostatnich papieży. Pragnie kontynuować niespodziewanie krótki (trwający 33 dni) pontyfikat swego poprzednika, Jana Pawła I. Podobnie jak on przyjmuje dwa imiona – Jan i Paweł – przez co wyraża umiłowanie dziedzictwa, jakie pozostawili papieże Jan XXIII i Paweł VI. Dziedzictwo to związane jest ściśle z soborową odnową, którą „nowy papież” zamierza dalej prowadzić.
W drugim rozdziale Ojciec
Święty dotyka istoty przesłania, z którym staje przed Kościołem i światem. Jest
ono skoncentrowane wokół tajemnicy Chrystusa, wokół Wcielenia i Odkupienia.
Odkupiciel człowieka jest centrum wszechświata i historii, Głową Kościoła,
spełnieniem wszelkich ludzkich dążeń. Jan Paweł II mówi o „boskim” i „ludzkim”
wymiarze dzieła Odkupienia. „Boski” wymiar oznacza, że Chrystus zadośćuczynił
ojcowskiej miłości Boga, która została „odepchnięta” poprzez ludzkie grzechy;
że stał się najpełniejszym objawieniem Bożej miłości i miłosierdzia. Objawił w
pełni ojcowską miłość jako potężniejszą od grzechu, słabości i śmierci; jako
miłość zdolną poprzez Odkupienie dokonać niejako nowego stworzenia.
Chrystus nie tylko objawia
niewidzialnego Boga. „Ludzki” wymiar Odkupienia oznacza, że jest On jedynym,
który objawia w pełni człowieka samemu człowiekowi i przez swe Wcielenie
jednoczy się z każdą ludzką osobą.[21]
Jan Paweł II pochyla się tu głęboko nad tajemnicą człowieka, zauważając, że
tylko wtedy może on zrozumieć samego siebie, jeśli spotka się z Miłością, jeśli
odnajdzie w niej żywe uczestnictwo. Takiej Miłości - pisanej z dużej litery –
doświadczyć można w pełni jedynie w Chrystusie. Chcąc odczytać sens swego życia
człowiek musi „ze swoim niepokojem,
niepewnością a także słabością i grzesznością, ze swoim życiem i śmiercią,
przybliżyć się do Chrystusa. Musi niejako w Niego wejść z sobą samym, musi
sobie „przyswoić”, zasymilować, całą rzeczywistość Wcielenia i Odkupienia
(...).” Zaowocuje to nie tylko zdumieniem nad wielkością Bożej miłości, ale
również nad godnością człowieka. „Właśnie
owo głębokie zdumienie wobec wartości i godności człowieka nazywa się
Ewangelią, czyli Dobrą Nowiną. Nazywa się też chrześcijaństwem.” [22]
Podstawowym zadaniem
Kościoła jest niestrudzone głoszenie tajemnicy Chrystusa i doprowadzanie
wszystkich do zjednoczenia z Nim. Kościół nie zamierza tym samym burzyć dorobku
rozmaitych kultur ani narzucać komukolwiek swoich przekonań. Szanując wolną
wolę i sumienie każdego człowieka, chce prowadzić twórczy dialog ze światem i z
innymi religiami, ukazując wszystkim niezgłębione misterium Wcielenia i Paschy.
Ma świadomość, że w ten sposób równocześnie uświadamia człowiekowi jego własną
godność i stoi na straży transcendentnego wymiaru osoby ludzkiej.
Chrześcijaństwo jest więc ściśle związane z prawdziwym humanizmem, co więcej –
daje mu najgłębsze podstawy. Encyklika powie, że „Wszystkie drogi Kościoła
prowadzą do człowieka”; człowiek jest „
pierwszą i podstawową drogą Kościoła, drogą wyznaczoną przez samego Chrystusa (...)”.[23]
Zabiegając o zbawienie
człowieka, Kościół musi ogarnąć swą troską wszystkie wymiary ludzkiego życia,
również w aspekcie doczesnym; na płaszczyźnie indywidualnej jak i społecznej.
Jan Paweł II pochyla się w tym miejscu nad konkretnymi problemami współczesnego
człowieka. Mówi o zagrożeniach płynących ze zniszczenia naturalnego środowiska,
z faktu, że niektóre wytwory cywilizacji obracają się przeciw ludzkości.
Porusza problem licznych niesprawiedliwości społecznych. Przypomina zasadę
prymatu etyki nad techniką, osoby nad rzeczą, ducha nad materią; zasadę
solidarności, wedle której postęp ekonomiczny winien służyć powszechnemu
rozwojowi poszczególnych ludzi i narodów. Docenia wysiłki zmierzające do
określenia nienaruszalnych praw człowieka, wskazując jednakże na fakt, iż
pozostają one często martwą literą. Tymczasem bez poszanowania owych praw
niemożliwe jest osiągnięcie prawdziwego pokoju pomiędzy narodami, niemożliwe
jest właściwe funkcjonowanie państwa. To ostatnie ma służyć dobru wspólnemu
obywateli, czego warunkiem jest również poszanowanie ich prawa do wolności religijnej.
Apeluje, by każdy program społeczny, ekonomiczny, polityczny, stawiał na
pierwszym miejscu człowieka.
Czwarty rozdział encykliki
jeszcze szerzej rozwija temat wrażliwości Kościoła na wszystkie ludzkie sprawy.
Skoro Chrystus w tajemnicy Wcielenia i Odkupienia zjednoczył się z każdym
człowiekiem, to i Kościół, Mistyczne Ciało Chrystusa, musi przyjąć podobną
postawę. Rozliczne nędze ludzkości powinny pobudzać chrześcijan do
ewangelizacji i
zaangażowania społecznego; powinny kierować nasz
wzrok ku Zbawicielowi i rodzić gorącą modlitwę do Ducha Świętego. „To wołanie do Ducha – i o Ducha – jest
odpowiedzią na wszystkie materializmy naszej epoki.”[24]4
Papież przypomina, że Kościół służy człowiekowi biorąc udział w potrójnym
posłannictwie Chrystusa: prorockim, kapłańskim i królewskim. Posłannictwo
prorockie oznacza przede wszystkim wierność prawdzie i głoszenie na różny
sposób Słowa Bożego. Posłannictwo kapłańskie opiera się na życiu
sakramentalnym, którego szczyt stanowi Eucharystia, związana ściśle z Pokutą.
Poddanie się działaniu Bożej łaski w sakramentach, warunkuje owocność posługi
chrześcijanina w Kościele i w świecie. Uczestniczenie w królewskim
posłannictwie Chrystusa oznacza gotowość służenia wszystkim na Jego wzór. „Prawdziwie panować można tylko służąc”5.
Miłość, która urzeczywistnia się w służbie, jest szczytowym wypełnieniem daru
wolności. Każdy chrześcijanin otrzymuje jedyny, niepowtarzalny dar łaski, który
jest jego powołaniem i który winien być wykorzystany w służbie innym ludziom.
W ostatnim punkcie Encykliki
Papież jeszcze raz precyzuje myśl przewodnią dokumentu: Kościół ma za zadanie „zachować tę dynamiczną spójnię Tajemnicy
Odkupienia z każdym człowiekiem”.6 Z jednej strony wspólnota
kościelna ma udział w niepojętych bogactwach Objawienia, z drugiej zaś strony
staje wobec ludzi, którym bogactwa te trzeba przekazać. Staje wobec ludzi
słabych i grzesznych, uwikłanych w skomplikowane problemy społeczne,
ekonomiczne, polityczne. Logika Chrystusowego Wcielenia i Odkupienia nakazuje
pochylić się nad tymi problemami. Głęboki humanizm oraz – zgodne z życiowym
powołaniem i możliwościami - zaangażowanie w życie społeczne są nieodzownym
elementem chrześcijaństwa.
Na koniec Jan Paweł II
kieruje swe spojrzenie ku Matce Odkupiciela. Wyraża przekonanie, że Ona
najlepiej potrafi wprowadzić nas w Boski i ludzki wymiar tajemnicy Odkupienia.
W Niej odwieczna miłość Boga „nabiera
znamion bliskich, jakby łatwiej dostępnych dla każdego człowieka (...). Poprzez
Jej macierzyńską obecność Kościół nabiera szczególnej pewności, że żyje życiem
swojego Mistrza,(...) że jest po prostu bliski człowiekowi.” 7
Łatwo dostrzec, że w
encyklice przewijają się nieustannie dwa słowa: „Chrystus” i „człowiek”.
Zapatrzenie w tajemnicę Chrystusa i aktywne zainteresowanie wszystkimi ludzkimi
sprawami to charakterystyczne rysy duchowości Jana Pawła II. To propozycja
postawy życiowej dla każdego chrześcijanina.
Protest
Zarządu Głównego
Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”
wobec manipulatorskich
praktyk
Telewizji Polskiej S.A.
Wyrażamy stanowczy protest
wobec manipulatorskich praktyk Telewizji Polskiej S.A., których najnowszym
przykładem było wyemitowanie filmu dokumentalnego pt. „Dramat w trzech aktach”. Wykorzystanie
społecznego mechanizmu uwiarygodniania informacji przez sam fakt jej
wyemitowania i to w porze największej oglądalności budzi tym większe oburzenie,
że mamy tu do czynienia z nadawcą publicznym.
Łamiąc po raz kolejny zasadę bezstronności politycznej, TVP S.A. sprzeniewierza się swej misji społecznej i przyczynia się do destabilizacji życia publicznego w Polsce. Wobec powtarzania się tych działań traktujemy to zjawisko jako dalszy ciąg zaplanowanej kampanii dezinformacji, której celem jest eliminowanie politycznych konkurentów.
W związku z tym wzywamy
odpowiednie komisje Sejmu i Senatu Rzeczpospolitej Polskiej, Krajową Radę
Radiofonii i Telewizji oraz pozostałe organy nadzorujące do wyciągnięcia
stosownych konsekwencji mających na celu uniemożliwienie podobnych praktyk w
przyszłości.
Warszawa, 26 czerwca 2001 r.
Oświadczenie
Zarządu
Głównego Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”
w sprawie
poszanowania godności narodu polskiego
Zbliża się 60. Rocznica
dokonania ohydnego mordu na grupie obywateli polskich narodowości żydowskiej w
Jedwabnem. Moralny wymiar tego aktu, bez względu na to, kto jest jego sprawcą,
pozostaje poza wszelką dyskusją. Niedopuszczalne jest jednak wydawanie
ostatecznych wyroków w tej sprawie bez dokładnego zbadania wszystkich
okoliczności oraz całego kontekstu historycznego, a zwłaszcza bez ustalenia
odpowiedzialności za kierownicze sprawstwo tej zbrodni. Próby obarczania narodu
polskiego odpowiedzialnością zbiorową za ten czyn uznać należy za prowokację
sytuującą się w logice tzw. shoah
business.
W związku z tym wyrażamy
nasz stanowczy protest przeciw zapowiadanym aktom przeprosin za zbrodnię w
Jedwabnem ze strony najwyższych władz państwowych w imieniu narodu polskiego.
Poczucie godności narodowej nie pozwala nam na obojętność wobec prób poniżania
całego narodu opartych na świadomym fałszowaniu prawdy historycznej. Dialog, a
w konsekwencji pojednanie między narodami polskim i żydowskim, musi opierać się
na prawdzie, bez względu na to jak bardzo byłaby ona bolesna dla każdej ze
stron.
Warszawa, 26 czerwca 2001 r.
O godność narodu
W
ostatnich miesiącach wiele miejsca w środkach masowego przekazu zajmuje tzw.
sprawa Jedwabnego. Wokół tej sprawy wytworzyło się sporo emocji, które w żadnym
wypadku nie służą poznaniu prawdy. Zamiast stopniowo przygasać wraz ze
zbliżaniem się 60 rocznicy ohydnego mordu jaki miał tam miejsce, zdają się one
narastać. Także w naszym Stowarzyszeniu kwestie te stały się przedmiotem
dyskusji, nie tyle jako fakt prasowy co jako przyczynek do oceny stosunków
Polsko – Żydowskich. Z pewnym zaniepokojeniem zauważyliśmy, że środowiskom i
osobom zajmującym się tą sprawą wcale nie chodzi o poznanie prawdy na temat
mordu, lecz o doraźne korzyści polityczne czy finansowe, a być może o
niedopuszczenie do przypisania tych zbrodni niemieckiemu nazizmowi, który w
każdym wypadku jest moralnym sprawcą tego czynu. W imię takich właśnie
partykularnych celów środowiska te już wydały wyrok zarówno na samych
mieszkańców Jedwabnego jak i na naród Polski w ogóle. Katolickie Stowarzyszenie
„Civitas Christiana”, które jest organizacją chcącą współtworzyć rzeczywistość
Polską poprzez działalność formacyjną i społeczną opartą na wartościach
chrześcijańskich i narodowych - w trosce o dobro wspólne, nie może spokojnie
patrzeć na noszącą znamiona planowości akcję, której wynikiem jest poniżanie
godności narodu wynikające z fałszywych przesłanek opartych na świadomym
fałszowaniu historii, co przypomina nam najgorsze wzorce z czasów tzw. minionej
epoki. W związku z tymi niejasnościami zdecydowaliśmy się na wyrażenie naszego
protestu przeciw zapowiadanym aktom przeprosin za zbrodnię w Jedwabnem ze
strony najwyższych władz państwowych w imieniu narodu polskiego.
Nasze
stanowcze stanowisko w tej sprawie nie oznacza, że jesteśmy przeciwni dialogowi
Polsko – Żydowskiemu, lecz zakładamy, że musi on opierać się na prawdzie, bo
tylko dzięki niej można stworzyć sytuację, w której obie strony będą się
wzajemnie szanować.
Henryk Koch
Chrześcijańska
idea jedności Europy w wiekach średnich
- prekursorzy
(cz. III) -
Cesarz
Otton III i papież Sylwester II
Otton III (980 - 1002), król
niemiecki, cesarz rzymski (do 996 roku), nawiązał do wielkich przedsięwzięć
Karola Wielkiego w swych koncepcjach utworzenia uniwersalnego państwa
chrześcijańskiego pod władzą cesarza i papieża. Na swych pieczęciach umieścił
napis: Renovatio Imperii Romanii [25].
Po śmierci cesarza Ottona II
(983 roku) sytuacja Cesarstwa przedstawiała się niepomyślnie. Trzyletni syn
zmarłego cesarza, Otton III, został wprawdzie jeszcze za życia koronowany na
króla Niemiec, ale - ze względu na swój wiek - nie był praktycznie brany w
rachubę. O sprawowanie więc opieki nad małoletnim walczyła cesarzowa wdowa,
Teofano, oraz Henryk Kłótnik, książę Bawarii. Groźbę sytuacji powiększało
gwałtowne powstanie Słowian połabskich, którzy w 983 roku, zaskoczywszy swym
wystąpieniem garnizony niemieckie, zrzucili obce jarzmo i zagrozili nawet
posiadłościom saskim położonym na zachód Łaby. W tych warunkach cesarzowa
musiała zdecydować się na szereg kompromisów, przede wszystkim zaś na ustępstwa
wobec Henryka Kłótnika. Zapewniło to jej możność utrzymania regencji w swych
rękach i przekazania potem na łożu śmierci rządów wdowie po Ottonie I -
Adelajdzie.[26]
Długoletni okres regencji nie
wpłynął dodatnio na układ stosunków wewnętrznych Rzeszy. Toteż kiedy wreszcie w
995 roku młody Otton przejął władzę z rąk regentki, czekały go rozliczne
trudności.
Wychowany w kulcie Imperium
Rzymskiego i Cesarstwa ottońskiego, mający ambicje kontynuowania tradycji
rzymskich, przystąpił z zapałem do realizacji wyśnionej przez siebie wizji.
Marzył o imperium uniwersalnym, obejmującym również Bizancjum. Jego ośrodek
dyspozycyjny znajdowałby się oczywiście we Włoszech, a wchodzące w skład
Cesarstwa kraje, takie jak Niemcy, Galia, Słowiańszczyzna, posiadałyby równe
prawa. Władza najwyższa, zarówno w sprawach duchownych, jak i świeckich,
należałaby do cesarza, którego pełnomocnikiem w dziedzinie duchowej byłby
papież. Otton III uzależnił zresztą od siebie Papiestwo, obsadzając je oddanymi
sobie jednostkami (Grzegorz V i Sylwester II)[27].
Jego przejęcie się Rzymem i Bizancjum, oddalały go od interesów saskich. Był
też świadom trudności w pozyskaniu sojuszników wewnętrznych i zewnętrznych do
idei res publika i renovatio imperii
Romanii[28]. W czasie oblężenia przez Rzymian
twierdzy, w której się zamknął, w 1001 roku, rzucił gorzkie słowa: Czyż nie jesteście moimi Rzymianami? Przez
was pozostawiłem swoją ojczyznę i swoich krewnych. Dla miłości do Was
odrzuciłem swoich Sasów i wszystkich Niemców, krew swoją[29].
Krąg zaufanych i bliskich osób Ottona III stanowili hierarchowie kościelni:
biskup dworski - Leon, Bruno (papież Grzegorz V), Gerbert d’Aurillac (papież
Sylwester II) - jego nauczyciel, przyjaciel i doradca, arcybiskupi i biskupi
zachodniej części Cesarstwa, duchowni drugiego rzędu, włoscy i greccy panowie
świeccy, jak Ekkehard, patrycjusz Ziazzione (szwagier Mieszka I). W takim kręgu
dojrzewała Ottonowa myśl o mocarstwowych zamierzeniach najwyższego rzędu.
Poglądy młodego cesarza
budziły żywe niezadowolenie w Rzeszy, która czuła się w tej kombinacji
zepchnięta hierarchicznie w dół. W Niemczech z dnia na dzień wzrastały więc
szeregi opozycji. Równocześnie we Włoszech, z poduszczenia agentów
bizantyjskich, pogłębiał się ferment, który przerodził się ostatecznie w
powstanie antyniemieckie. Zmusiło ono Ottona do opuszczenia Rzymu. W rozterce,
czy walczyć z powstaniem we Włoszech, czy też bronić swej zagrożonej pozycji w
Rzeszy, przenosił się cesarz z miejsca na miejsce. Atak malarii, której nabawił
się w czasie tej wędrówki, przyczynił się do jego przedwczesnej śmierci (1002
roku), grzebiąc ostatecznie ciekawą koncepcję Cesarstwa, opartego na federacji
równouprawnionych ludów[30].
O udziale papieża Sylwestra
II w całym zamyśle o Respublica
christiana można wnioskować
z obecności tego wybitnego ówczesnego intelektualisty w najbliższym otoczeniu
cesarza w 997 roku, w czasie drugiej jego podróży rzymskiej w 998 roku i rzecz
jasna w czasie sprawowania pontyfikatu, na który wyniosła go wola Ottona III[31].
Zgony cesarza i papieża w krótkim odstępie czasu, przekreśliły ten projekt, z
którego pozostały do dziś dnia: Gniezno i Ostrzyhom z ich posłaniem zachodniej
kultury europejskiej.
W sporze dziejopisarskim o
to, czy pomysły Ottona III i Gerberta – papieża Sylwestra II nie były tylko
marzeniem, „zbyt młodego cesarza” i „zbyt uczonego papieża” lub też czy nie
świadczą one o zamyśle realistycznym w urzeczywistnianiu śmiałego planu pro restituenda republica[32], Obstaje się przy tezie drugiej,
zwłaszcza patrząc z perspektywy wschodniej polityki cesarskiej.[33]
Poglądy opozycji saskiej czekającej swej godziny oraz roszczenia Kościoła
magdeburskiego nie odpowiadały pod koniec X wieku sytuacji tej części Europy,
gdzie władza cesarska napotykała na aspiracje władców Polski i Węgier. Władcy
ci nie pozwolili na wejście w bezpośrednią podległość wobec Cesarstwa. Jaką
zatem była alternatywa wysunięta przez Ottona III i Sylwestra II? W dyskusjach
powstałych wokół pielgrzymki cesarskiej do grobu Świętego Wojciecha w Gnieźnie
w roku 1000, można odczytywać w płaszczyźnie wielkiej polityki zarys celu
ostatecznego. Była nim nowa organizacja świata chrześcijańskiego, w jego części
zachodniej, a przynajmniej tych krajów, które uznawały autorytet cesarski w
sprawach świeckich i kościelnych. Za cenę gwarancji stabilności terytoriów
chrześcijańskich na obrzeżu wschodnim obrzędu łacińskiego i dalszej ekspansji
misyjnej, należało, zdaniem Ottona i Sylwestra, wciągnąć do pełnej
współodpowiedzialności silnych partnerów. Tymi sojusznikami byli książęta:
Bolesław polski i Stefan węgierski.
Bolesław Chrobry pojawia się
w polskiej tradycji zjazdu gnieźnieńskiego jako brat i współpracownik Cesarstwa, ludu rzymskiego przyjaciel i sojusznik[34]. Tytuły te wyrażały zaufanie
cesarskie zdobyte w ciągu blisko czterdziestu lat współdziałania Cesarstwa i
księstwa polskiego przy jednoczesnym wsparciu papieskim. Po męczeńskiej śmierci
Świętego Wojciecha w czasie drugiego pobytu rzymskiego Ottona III, najpierw
zaraz po objęciu przez Gerberta w kwietniu 999 roku, powstało arcybiskupstwo
Świętego Wojciecha. Tak bowiem pierwotnie nazwano metropolię polską, stawiając
na czele przyrodniego brata Świętego, Radzima - Gaudentego. W marcu tysięcznego
roku Radzim został intronizowany w katedrze gnieźnieńskiej w obecności Ottona
III i legata papieskiego - Roberta. Jak wiadomo, powstały trzy podległe jemu
diecezje: kołobrzeska, krakowska i wrocławska. Biskup polski, wówczas z
siedzibą w Poznaniu, nadal pozostał niezależny i po jego śmierci (1012 roku)
następca jako biskup poznański podporządkował się nowej polskiej prowincji
kościelnej.
Cesarz udał się do Gniezna w
1000 roku jako servus Jesu Christi, jako
organizator Kościoła, a jednocześnie jako Romanorum
imperator - augustus
odpowiedzialny za odnowienie Cesarstwa[35].
Przekazanie w Gnieźnie świętej włóczni władcy polskiemu (jej ostrze do dziś
dnia przechowywane jest w katedrze krakowskiej) oznacza dokładnie w języku
ówczesnych symboli rangę polskiego księcia. To oznaka władzy delegowanej, w
sferze kościelnej oznaka obowiązku
defensio Ecclesiae; przynosiła władcy opiekę nad Kościołem krajowym,
łącznie z desygnacją biskupów. Inny dar dla Bolesława udzielony w czasie drogi
powrotnej to tron Karola Wielkiego, odkryty przez Ottona III podczas jego
sławnego zejścia do grobu pierwszego odnowiciela Cesarstwa zachodniego.[36]
W czasie zjazdu gnieźnieńskiego
cesarz dokonał aktu, którego korzenie sięgają zwyczajów bizantyjskich. Włożył
na skronie Bolesława swój diadem cesarski udzielając mu rangi braterskiej w
rodzinie władców. To wydarzenie było przyczyną do powzięcia przez niego starań
w Rzymie o koronę królewską.
Koncepcja uniwersalistyczna i
rzymska - w kontraście z wersją saską pojmowania dziedzictwa Imperium, tak
można nazwać ideę Ottona III, zrodzoną zapewne już za regencji Teofano, a
dojrzałą i realizowaną za jego panowania. Można powiedzieć, że na przełomie
pierwszego i drugiego tysiąclecia, powstał śmiały program polityczny swoistej
wspólnoty, który miałby szansę na rozwój i sukces. Nie była to ani
konserwatywna utopia ani struktura sztywna, nie brakowało jej twórcom rozmachu
i inicjatywy. Jednakże owa projektowana równowaga europejska załamała się, gdy
młody cesarz i uczony papież opuścili scenę dziejową u progu zaczętego dzieła.
[1] K. M. Morawski, Źródło rozbiorów Polski, Poznań 1935, s. 12.
[2] S.P. Huntington, Zderzenie Cywilizacji, Warszawa 1998, s. 209-210.
[3] F. Koneczny, O ład w historii, Warszawa - Struga 1992, s. 48.
[4] Ibidem s. 14.
[5] A. Krąpiec, O ludzką politykę, Warszawa 1996, s. 286.
[6] J. Kossecki, Podstawy nauki porównawczej o cywilizacjach, Kielce 1996, s. 64.
[7] F. Koneczny, Prawa Dziejowe, Londyn 1982, t. 2, zob. s. 193-218.
[8] Jan Paweł II, Przemówienie w Sejmie RP, Warszawa, 11.06.1996 r., cyt. za Europa Jutra - Jana Pawła II wizja Europy, Kraków 2000, s. 254.
[9] Dr Alfred Wierzbicki, Głos w dyskusji, Ethos, Specjal Edition No 2, s. 179, Warszawa 1999, cyt. za Poszanowanie tożsamości narodów u podstaw jedności Europy, Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana” – Warszawa 1999, s. 18-19.
[10] Josef Seifert, Diligere veritatem omnem et in omnibus, Poszanowanie tożsamości…, s. 17-18.
[11] Ks. T. Styczeń, głos w dyskusji, tamże, s. 18.
[12] S.P. Huntington, op. cit., s. 467.
[13] Jan Paweł II, Homilia, Włocławek 7.06.1991, w: Europa Jutra op. cit., s. 229.
[14] F. Koneczny, Święci w dziejach narodu Polskiego, Warszawa/Struga - Kraków 1988, s. 35
[15] Tamże, s. 42.
[16] Tamże, s. 43.
[17] Tamże, s. 44.
[18] Tamże, s. 53-64.
[19]9 A. Chołoniewski, Duch Dziejów Polski, Warszawa 2000, s. 56 i nn
[20]0T. Brzostowski, Paweł Włodkowic, Warszawa 1954, s. 74-75.
[21] por. Gaudium et Spes, 22
[22] Redemptor Hominis (RH), 10
[23] RH, 14
[25] A. Marszałek, Z historii europejskiej idei integracji międzynarodowej, Łódź 1996, s. 12.
[26] T. Manteuffel, Historia Powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1999, s. 164-165.
[27] T. Manteuffel, op. cit., s. 166.
[28] K. Śmigiel, ks., Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, Gniezno 1992, s. 50.
[29] Tamże, s. 51.
[30] K. Śmigiel, op. cit., s. 53.
[31] K. Śmigiel, op. cit., s. 59.
[32] A. Gieysztor, Sylwester II i Kościoły w Polsce i na Węgrzech, w: Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, pod red. K. Śmigla, Gniezno 1992, s. 52.
[33] Tamże.
[34] A. Gieysztor, op. cit., s. 56.
[35] Tamże, s. 53.
[36] K. Śmigiel, op. cit., s. 57.